بگويند : آنهايى كه در راه خدا كشته شده‌اند به كلى از بين رفته‌اند ، با اينكه دعوت حقه دين را اجابت كرده‌اند و آيات بسيارى از قرآن را كه در باره معاد صحبت مىكند شنيده‌اند . علاوه بر اينكه آيه شريفه سخنش در باره عموم مردم نيست بلكه براى خصوص شهداء كه در راه خدا كشته شده‌اند ، خبر از زندگى بعد از مرگ ميدهد و اين خبر را به مؤمنين كه هنوز شهيد نشده‌اند و به همه كفار ميدهد ، با اينكه زندگى بعد از مرگ اختصاص به شهيدان ندارد ، و شهيد و مؤمن غير شهيد ، و كفار ، همه اين زندگى را دارند پس بايد گفت : منظور از زندگى بعد از شهادت اين است كه نام شهيد زنده ميماند و در اثر مرور زمان ذكر جميلش كهنه نميشود ، اين نظريه جمعى از مفسرين است و ما به اين تفسير چند اشكال داريم : اول اينكه اين حياتى كه شما آيه را با آن معنا كرديد ، جز يك گول زننده چيز ديگرى نيست ، و اگر پيدا شود تنها در وهم پيدا مىشود نه در خارج ، حياتى است خيالى كه به غير از اسم ، حقيقت ديگر ندارد و مثل چنين موضوع وهمى ، لايق به كلام خداى تعالى نيست ، خدايى كه جز به حق دعوت نمىكند ، و ميفرمايد : ( فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ ، بعد از حق غير از ضلالت چه مىتواند باشد ) ، « 1 » ( آن وقت چگونه به بندگانش مىفرمايد : در راه من كشته شويد و از زندگى چشم بپوشيد تا بعد از مرگ مردم بشما بگويند ( چه مرد خوبى بود ) ؟ . و اگر شنيده‌ايد كه ابراهيم ع از خداى تعالى درخواست كرده كه : ( وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الآخِرِينَ ) ، « 2 » منظورش ذكر خير آيندگان نبوده ، بلكه منظورش اين بوده كه دعوت حقه اش در انسانهاى آينده نيز باقى باشد و لسان صادقش همواره گويا بماند ، نه اينكه بعد از او ذكر خيرش را بگويند و بس . بله اين سخن دل خوش كننده و باطل و وهم كاذب ، با منطق مردمى مادى و طبيعى مسلك ، جور در مىآيد ، براى اين كه آنها نفوس را هم مادى مىدانند و معتقدند وقتى انسان مرد به كلى باطل و نابود مىشود و اعتقادى به زندگى آخرت ندارند . از سوى ديگر احساس كردند كه انسان بالفطره احتياج دارد به اينكه در راه امور مهمه قائل به بقاء نفوس و تاثرش بسعادت و شقاوت بعد از مردن ، بوده باشد ، چون رسيدن و ارتقاء به هدفهاى بلند ، فداكارى و قربان شدن لازم دارد ، مخصوصا هدفهاى بسيار مهم كه بخاطر آن بايد اقوامى كشته شوند تا اقوامى ديگر زنده بمانند . و اگر بنا باشد هر كس بميرد نابود شود ، ديگر چه كسى خود را فداى ديگران مىكند و چه

--> 1 - يونس آيه 32 2 - سوره شعراء آيه 84